Rregulli i pestë: Përcaktimi i përkufizimeve të koncepteve dhe termave për të cilat ka mospajtim
Një nga rregullat e pranuara nga studiuesit dhe njerëzit e kërkimeve shkencore është se gjykimi për një gjë varet nga përfytyrimi i saktë i saj. Kjo shfaqet qartë në përcaktimin e termave, sepse:“Përcaktimi i përkufizimeve të termave dhe koncepteve në mënyrë të saktë ka rëndësi të madhe kur lind mospajtim ndërmjet dijetarëve. Njohja e natyrës së gjërave, kuptimi i koncepteve të tyre, njohja e realitetit të tyre, e përkufizimeve dhe kufijve të tyre, konsiderohet hyrje themelore për ngushtimin e mospajtimeve. Sa shumë raste ka pasur kur mospajtimi është ashpërsuar, debatet shkencore janë ndezur dhe mosmarrëveshjet janë përqendruar rreth një termi ose koncepti të caktuar; ndërkohë që, sikur përkufizimi i tij të ishte përcaktuar me saktësi që në fillim, të kundërshtuarit do të kishin mundur ta përfundonin mospajtimin aty ku kishte filluar. Po ashtu, në shumë raste është bërë e qartë se mospajtimi mes palëve ka qenë vetëm verbal. Prandaj është e domosdoshme të kuptohen domethëniet dhe konceptet që synohen në çështjen e debatit, në mënyrë që gjykimi mbi të të jetë i drejtë.”
El-Batlijusi e konsideronte si një nga shkaqet e mospajtimeve:Mospajtimin që buron nga përdorimi i fjalëve me më shumë se një kuptim dhe nga mundësia e interpretimit të tyre në mënyra të ndryshme.
Es-Subki ka thënë:“Ndër gjërat që duhet të shqyrtohen te ai që kritikon është edhe niveli i tij i njohjes së domethënieve të fjalëve. Shpesh kam parë njerëz që dëgjojnë një fjalë dhe e kuptojnë ndryshe nga ajo që synohet. Njohja e domethënieve të fjalëve, veçanërisht e termave zakonorë që ndryshojnë sipas zakoneve të njerëzve, ku në disa periudha një fjalë mund të jetë lavdërim dhe në periudha të tjera qortim, është një çështje shumë e vështirë, të cilën nuk e kupton veçse ai që ka thellësi në dije.”
Shumë terma bashkëkohorë ngrihen herë pas here në diskutime. Mospajtimet rreth tyre mund të shndërrohen në një shkallë të madhe pajtimi dhe afrimi, nëse ekzistojnë premisa të përbashkëta në mënyrën e trajtimit të këtyre termave që në fillim, ose nëse ato trajtohen si pjesë e një realiteti ekzistues, duke ruajtur parimet dhe vlerat e pandryshueshme të sheriatit, si dhe duke marrë parasysh Fikhun e Domosdoshmërisë dhe të Përjashtimit. Sqarimi i asaj që synohet me një term është, në të vërtetë, sqarim i vetë objektit të mosmarrëveshjes, dhe kështu zhduken shumë mospajtime.
Rregulli i gjashtë: Njohja e argumenteve të kundërshtarëve dhe e pikave të mospajtimit
Njohja e mendimeve të ndryshme kontribuon ndjeshëm në krijimin e një atmosfere pozitive ndërmjet palëve që nuk pajtohen. Ajo zhvillon parimin e tolerancës dhe arsyetimit të tjetrit, afron pikëpamjet dhe madje mund të ndihmojë në dallimin e së saktës nga e gabuara. Mund të ndodhë që njëra palë të tërhiqet nga mendimi i saj dhe të pranojë ixhtihadin e kundërshtarit, kur i bëhen të qarta argumentet e tij. Natyrisht, kjo ndihmon edhe në korrigjimin e mënyrës se si secila palë e sheh tjetrën.
Selefët e devotshëm e kanë vendosur këtë parim të rëndësishëm në trajtimin e mospajtimeve. Imam Esh-Shatibiu rh.a. përmend disa prej thënieve të tyre mbi domosdoshmërinë e njohjes së pikave të mospajtimit për atë që merret me fetva ose shqyrton çështje juridike.
Ai thotë:“Prandaj njerëzit e konsideronin dijen si njohje të mospajtimeve.”
Nga Katade rh.a. transmetohet: “Ai që nuk e njeh mospajtimin, nuk ka nuhatur ende aromën e fikhut.”
Ndërsa Hisham ibn Ubejdullah Er-Raziurh.a. ka thënë:“Ai që nuk i njeh dallimet në leximet e Kuranit nuk është lexues i mirëfilltë, dhe ai që nuk i njeh mospajtimet e juristëve nuk është fakih.”
Ndërsa Jahja ibn Selami rh.a. ka thënë: “Nuk i takon atij që nuk i njeh mospajtimet të japë fetva, dhe nuk i lejohet atij që nuk i njeh mendimet e dijetarëve të thotë: ‘Ky mendim më pëlqen më shumë.’”
Pastaj Esh-Shatibiu komenton: “Fjalët e dijetarëve në këtë temë janë të shumta, por përmbledhja e tyre është: njohja e vendeve të mospajtimit, e jo thjesht memorizimi i tyre.”
Mësimi i studentit të dijes që të njihet me vendet ku dijetarët kanë mospajtime dhe t’i studiojë ato, mbjell tek ai pranimin e mendimit tjetër. Kjo sepse: “Mësimi i vazhdueshëm i argumenteve të vetëm një medhhebi mund t’i krijojë studentit neveri dhe refuzim ndaj medhhebeve dhe mendimeve të tjera pa i njohur argumentet e tyre. Kjo mund të sjellë pakënaqësi në bindjen e tij ndaj imamëve, për të cilët umeti është pajtuar se kanë qenë të dalluar në dije, Imam në fe dhe njohës të thellë të qëllimeve të sheriatit.”
Po ashtu, njohja e argumenteve të kundërshtarëve dhe e pikave të mospajtimit ndihmon në sqarimin e objektit të mosmarrëveshjes, krijimin e një baze të përbashkët për debat shkencor konstruktiv, sqarimin e vendit të mospajtimit dhe pranimin e argumenteve. Të gjitha këto janë nga parimet themelore të dialogut të udhëzuar që synon arritjen e vizioneve të përbashkëta ndërmjet palëve. Kjo sepse debatet që ndërtohen mbi premisa për të cilat vetë palët nuk pajtohen nuk japin fryte të qarta; madje vazhdimi i tyre mund të jetë humbje kohe, shpërdorim energjie dhe humbje koti në përpjekje.
Rregulli i shtatë: Mosaktualizimi i fetvave të rralla, e çështjeve tepër të hollësishme dhe i temave mbi të cilat nuk ndërtohet veprim praktik
Ngritja e mendimeve të rralla dhe e çështjeve teorike është terren pjellor për mospajtime. Në to shpërndahen vizionet dhe humbasin përpjekjet pa ndonjë dobi të vërtetë, mes kundërpërgjigjeve të njerëzve që janë mësuar me polemika dhe debate, në vend që të merren me çështjet themelore, madje edhe vendimtare, që u takojnë elitave kulturore. Shpesh synohet që këto elita të angazhohen në konflikte dytësore përmes ngritjes së çështjeve teorike dhe diskutimeve tepër të hollësishme. Nganjëherë këto çështje i ngrenë njerëz që e duan polemikën, janë mësuar me kundërshtime dhe me debate të pafundme.
Imam Esh-Shatibiu vendos një parim lidhur me çështjet e debatueshme që harxhojnë kohë dhe energji pa sjellë ndonjë dobi praktike. Ai thotë:“Çdo çështje mbi të cilën nuk ndërtohet ndonjë veprim, atëherë thellimi në të është thellim në diçka për të cilën nuk ekziston argument fetar që tregon se është e pëlqyeshme. Me veprim nënkuptoj veprën e zemrës dhe veprën e gjymtyrëve, për aq sa ato kërkohen nga sheriati.”
Ai përmend gjithashtu ndikimin e angazhimit në diskutime teorike që nuk kanë fryt në jetën praktike fetare, por që sjellin pasoja negative duke nxitur mosmarrëveshje dhe konflikte që çojnë në largim e armiqësi. Në një nga thëniet e tij të çmuara, që studentët e dijes duhet ta studiojnë dhe zbatojnë, është kjo ku ai thotë: “Shumica e atyre që merren me dije nga të cilat nuk rrjedh ndonjë fryt praktik fetar bien në sprovë dhe largohen nga rruga e drejtë. Midis tyre lindin mospajtime dhe konflikte që çojnë në ndërprerje marrëdhëniesh, largim dhe fanatizëm, derisa ndahen në grupe. Kur veprojnë kështu, dalin nga suneti. Themeli i kësaj përçarjeje nuk është tjetër veçse fakti se ata lanë mënjanë dijen që u bënte dobi dhe u morën me atë që nuk u bënte dobi.”
Gjithashtu, angazhimi me këto çështje nuk ka qenë prej udhëzimit të selefëve të umetit. Ai thotë: “Sahabët, Allahu qoftë i kënaqur me ta, nuk konsultoheshin përveçse për çështje të reja që ndodhnin ose për ato që pritej të ndodhnin shpesh, si çështjet e trashëgimisë.”
Prandaj, pjesë e metodologjisë shkencore është të mos trajtohet në mënyrë të vazhdueshme çdo ide që përdor mendime të dobëta dhe çështje të rralla si shkallë për të arritur synime jo fisnike. Intelektuali që e kupton realitetin e umetit të tij është ai që përcakton kohën e përballjes dhe natyrën e betejës.
Rregulli i tetë: Lënia e grindjeve dhe armiqësive në çështjet ku mospajtimi është i pranueshëm
Grindja dhe ndërprerja e marrëdhënieve për shkak të mospajtimit në çështje ku lejohet mospajtimi, ose në çështje të pëlqyera e jo të detyrueshme, janë ndër dukuritë që meritojnë të ndalemi tek to. Armiqësia që lind në raste të tilla pasqyron një sipërfaqësi shkencore dhe një fanatizëm të urryer, i cili ushqen zjarrin e urrejtjes dhe të përçarjes.
Ibn Tejmije na sjell një shembull shkencor lidhur me mospajtimin rreth çështjes së bismilahit në namaz dhe lëvizjen negative kulturore që u krijua rreth saj, ku u shkruan vepra nga të dyja palët dhe në disa prej tyre u shfaq një lloj paditurie dhe padrejtësie. Ai thotë:“Sa i përket formës së namazit dhe njërit prej simboleve të tij, çështjes së bismilahit, njerëzit kanë pasur mospajtime të shumta, qoftë në pohimin apo mohimin e faktit nëse ajo është ajet i Kuranit, ashtu edhe në leximin e saj. Nga të dyja palët janë shkruar vepra në të cilat, në disa raste, shfaqet një lloj paditurie dhe padrejtësie, megjithëse çështja në vetvete është e lehtë. Ndërsa fanatizmi për këto çështje dhe të ngjashmet me to është prej shenjave të përçarjes dhe mospajtimit, nga të cilat jemi ndaluar. Sepse ajo që e nxit këtë është përkrahja e simboleve që e ndajnë umetin. Përndryshe, këto janë ndër çështjet më të lehta të mospajtimit, po të mos ishte për atë që shejtani e nxit prej shfaqjes së simboleve të përçarjes.”
Madje, ruajtja e bashkimit të fjalës dhe unitetit të radhëve ndonjëherë kërkon edhe lënien e disa suneteve të pëlqyera. Kjo është ashtu siç thotë Ibn Tejmije:“Nëse imami e sheh të pëlqyeshme një veprim, ndërsa ata që falen pas tij nuk e konsiderojnë të tillë, dhe ai e lë atë për hir të pajtimit dhe bashkimit, atëherë ka vepruar mirë.”
Kjo është vetë esenca e të kuptuarit të fesë, e shikimit të pasojave të veprimeve dhe e zbatimit të objektivave të sheriatit në jetën praktike të myslimanëve. Qëllimi i Ligjvënësit për bashkimin e fjalës është më i rëndësishëm sesa zbatimi i një suneti të pëlqyeshëm që mund të çojë në grindje dhe përçarje. Për këtë arsye, Profeti ﷺ nuk e ndryshoi ndërtimin e Qabes, sepse lënia e saj në gjendjen e mëparshme sillte një dobi më të madhe: afrimin e zemrave dhe ruajtjen e unitetit.
Thelbi i kësaj çështjeje është që në njërën anë të peshores të vendoset uniteti i umetit, afrimi i zemrave dhe bashkimi i fjalës, ndërsa në anën tjetër çështjet e pëlqyera rreth të cilave ka mospajtim. Atëherë, për njerëzit e mençur dhe të urtë, do të peshojë më rëndë ana e unitetit të umetit dhe e bashkimit të radhëve, sepse:“Kapja pas xhematit dhe bashkimi janë prej bazave të fesë, ndërsa çështja e diskutueshme është një degë e hollë dhe dytësore. Si mund të dëmtohet themeli për hir të ruajtjes së degës?!”
Përfundim
Kuptimi i këtyre rregullave të çmuara nga studentët e dijes i vendos ata përballë përgjegjësisë shoqërore për të luajtur rolin e tyre të vërtetë në bashkimin e njerëzve dhe në ruajtjen e unitetit të radhëve. Kjo realizohet duke qenë në ballë të veprimtarisë shkencore, duke u përpjekur të mbyllin hendekët mendimorë, të afrojnë pikëpamjet dhe t’ua heqin mundësinë atyre që pretendojnë dije pa e zotëruar atë.
Kush mediton mbi citimet e shumta shkencore të dijetarëve që e përfaqësuan këtë metodë të drejtë në trajtimin dhe menaxhimin e mospajtimeve, dhe që e pasqyruan këtë në veprat e tyre rreth kapjes pas Kuranit dhe Sunetit dhe qëndrimit me xhematin, do të vërejë se këta dijetarë bartnin shqetësimin për umetin e tyre. Ata i kushtonin vëmendje çështjes së afrimit të zemrave edhe gjatë trajtimit të temave juridike, të cilat, nëse diskutoheshin në mënyrë të papërshtatshme, mund të çonin në përçarje dhe konflikt.
Prandaj, reformatorët duhet t’i studiojnë me seriozitet metodologjitë e dijetarëve që u shquan në veprat e tyre për themelimin e konceptit të unitetit të radhëve, në mënyrë që ato të shërbejnë si fener udhëzimi në rrugën e unitetit dhe pajtimit, si dhe në largimin e përçarjes dhe mospajtimit, përmes qasjeve shkencore të ekuilibruara dhe metodologjisë së mirëkuptimit ndërmjet përbërësve të spektrit sunit, brenda kufijve shkencorë dhe fetarë, pa teprime teorike, pa rënie të nivelit shkencor dhe pa provokime metodologjike.
Kjo nuk mund të arrihet veçse pasi të ndihet madhështia e amanetit dhe të kuptohet serioziteti i kthesës së rrezikshme nëpër të cilën po kalon umeti mysliman.
Reformatorët duhet t’i studiojnë me seriozitet metodologjitë e dijetarëve që janë shquar në veprat e tyre për themelimin e konceptit të unitetit të radhëve, në mënyrë që ato të jenë një fener udhëzimi në rrugën e unitetit dhe pajtimit, brenda kufijve shkencorë.
_____________
Es-Savaik el-Mursele, nga Ibn el-Kajjim (2/519).
El-Burde, nga El-Busiri, f. 46.
El-Muvafekat, nga Esh-Shatibiu (5/220).
Mexhmu‘ el-Fetava, nga Ibn Tejmije (35/366).
I‘lam el-Muvakki‘in, nga Ibn el-Kajjim (1/35).
Kavaid el-Ahkam fi Mesalih el-Enam, nga El-Iz ibn Abdusselam, f. 7 (shkurtimisht).
Për sqarimin e këtij rregulli shih: Sherh el-Kavaid el-Fikhijje, nga Shejh Ahmed ez-Zerka, f. 227.
Igathet el-Lehfan min Mesajid esh-Shejtan, nga Ibn el-Kajjim (1/330).
Medarixh es-Salikin, nga Ibn el-Kajjim (3/481).
Mexhmu‘ el-Fetava, nga Ibn Tejmije (11/407).
Fikh er-Redd ale el-Muhalif, nga Dr. Halid es-Sebt, f. 13 (shkurtimisht dhe me përshtatje të lehtë).
E ka transmetuar En-Nesaiu (1305), Ahmedi (18325) dhe Ibn Hibani (1971), nga hadithi i Ammar ibn Jasirit, Allahu qoftë i kënaqur me ta.
Xhami‘ el-Ulum ue el-Hikem, nga Ibn Rexheb (1/372).
Fikh el-Ihtilaf: Mebadiuhu ue Devabituhu, nga Muhamed Enis el-Halili, f. 301 (shkurtimisht).
El-Insaf fi et-Tenbih ala el-Esbab el-Leti Euxhebet el-Ihtilaf bejne el-Muslimin, nga El-Batlijusi, f. 35.
Kaide fi el-Xherh ue et-Ta‘dil, f. 53; për më shumë shih: I‘lam el-Muvakki‘in (1/168).
Fikh el-Ihtilaf: Mebadiuhu ue Devabituhu, nga Muhamed Enis el-Halili, f. 436 (me përshtatje).
El-Muvafekat (5/123). Këto dhe transmetime të tjera i ka përmendur edhe Ibn Abdulberri në Xhami‘ Bejan el-Ilm ue Fadlih (2/814–818).
El-Muvafekat (3/131).
El-Muvafekat (1/43).
El-Muvafekat (1/53).
Ihja Ulum ed-Din, nga El-Gazali (1/43).
Mexhmu‘ el-Fetava (22/405–406).
Mexhmu‘ el-Fetava (22/268). Për më shumë shih: Mexhmu‘ el-Fetava (24/194, 195, 196).
Mexhmu‘ el-Fetava (22/254).
Asim el-Hajek – Studiues i Sheriatit
Përktheu dhe përshtati
Thirrja.org Nisma për zhvillimin e imamëve – thirrësve
