Gruaja muslimane dhe leximi- drejt një vizioni vetdijësues në ndërtimin e grave aktive në ummet

Gruaja në historinë tonë qytetëruese ka qenë vatra e brezave dhe formuesja e burrave. Ndoshta ky rol sot është bërë një nga frontet më të rëndësishme që çdo myslimane duhet ta ruajë dhe ta mbrojë. Kjo nuk mund të arrihet veçse përmes leximit të vetëdijshëm, të lidhur me shpalljen hyjnore, në mënyrë që leximi i saj të jetë në emër të Allahut dhe sipas asaj që Ai dëshiron. Në këtë artikull paraqiten disa orientime për realizimin e një botëkuptimi islam, i cili të jetë pikënisja e të menduarit dhe peshorja e veprimit për çdo myslimane që bart shqetësimin e edukimit dhe mbrojtjes së brezave. Kështu, fillimi i veprimit dhe ndikimit të saj në umet bëhet përmes leximit të vetëdijshëm, të udhëhequr nga drita e shpalljes.

Falënderimi i takon Allahut, i Cili na mësoi dhe na bëri të kuptojmë. Në fjalën e Tij: “Lexo në emrin e Zotit tënd që krijoi” gjendet ajo që e ngre njeriun nga shkallët e padijes në pozitat e dijes. Falënderimi i takon Allahut, i Cili në Librin e Tij të qartë ka vendosur atë që e nxjerr njeriun nga errësira e hutimit në dritën e bindjes. Ai që mediton në ajetet e Tij dhe punon sipas dispozitave të qarta të shpalljes së Tij, është nga të shpëtuarit që ngjiten në shkallët e robërve të sinqertë të Allahut.

Si mund ta jetojë njeriu lumturinë e vërtetë ndërsa endet në këtë botë pa një busull që t’ia tregojë rrugët dhe pa një dritë që t’ia ndriçojë shtegun, në një botë që është mbushur me vizione dhe koncepte që e kanë shtuar hutimin e njeriut dhe e kanë larguar atë nga e vërteta e ekzistencës së tij në këtë botë?

Kush e vështron realitetin tonë bashkëkohor e kupton rëndësinë e lidhjes së myslimanëve, burra dhe gra, me dijen e udhëhequr nga shpallja dhe revelata hyjnore, sepse me të ngrihen kombet dhe qytetërimet. Brenda përqafimit të saj, umeti islam shpërtheu në krijimtari në fusha të ndryshme të jetës.

Të flasësh për marrëdhënien e myslimanes bashkëkohore me leximin është një nga prioritetet e realitetit tonë intelektual. Nuk është i fshehtë ndikimi i ideologjisë feministe mbi shumë prej grave tona, të cilat e kanë përqafuar këtë mendim me pretendimin e çlirimit dhe emancipimit nga kufizimet që, sipas pretendimit të feminizmit, feja ia imponon lirisë së gruas. Sikur myslimania të kishte njohuri të mjaftueshme për fenë e saj dhe të mbante në zemrën e saj dritën e shpalljes, ky pretendim nuk do të mund ta verbonte shikimin e saj të brendshëm.

Nga kjo pikënisje vjen ky artikull, i cili synon të shqyrtojë mënyrat e realizimit të një leximi të udhëhequr nga shpallja në shpirtin e çdo myslimaneje që përpiqet të mbjellë fitilat e teuhidit te vetja dhe te ata që e rrethojnë. Kjo për arsye se ajo është formuesja e brezave dhe shtylla e edukimit të fëmijëve. Leximi nuk duhet të bëhet shkak për lëkundjen e identitetit të saj ose për tjetërsimin e vetëdijes së saj, por një mjet për ndërtimin e një kuptimi të saktë të fesë dhe për formimin e një vetëdijeje që reflektohet te familja dhe brezat e ardhshëm.

Nuk është i fshehtë ndikimi i ideologjisë feministe mbi shumë prej grave tona, të cilat e kanë përqafuar këtë mendim me pretendimin e çlirimit dhe emancipimit nga kufizimet që, sipas pretendimit të feminizmit, feja ia imponon lirisë së gruas. Sikur myslimania të kishte njohuri të mjaftueshme për fenë e saj dhe të mbante në zemrën e saj dritën e shpalljes, ky pretendim nuk do të mund ta verbonte shikimin e saj të brendshëm.

Myslimanja dhe referenca (botëkuptimi teuhidik)

Para se të flasim për temën e myslimanes dhe leximit, duhet të ndalemi te ajo që quhet “vështrimi i përgjithshëm” ose “konceptimi gjithëpërfshirës”, përmes të cilit myslimani e sheh fillimisht veten dhe më pas tjetrin. Vetëm atëherë mund të flasim për atë se çfarë do të thotë leximi për ne dhe nga cili këndvështrim lexojmë.

Jeta dhe përfundimi i njerëzimit ndërtohen mbi botëkuptimin e tij. Nuk ka gjë më të rëndësishme sesa mënyra se si njeriu e kupton Krijuesin e tij, veten e tij dhe universin në të cilin jeton. Kjo botëkuptimësi do të ndikojë patjetër në mënyrën se si lexojmë dhe kuptojmë idetë që përthith mendja jonë.

Të gjitha idetë, qofshin ato të individëve apo të grupeve, në fund të fundit kthehen në një teori për universin. Çdo epokë jeton nën ndikimin e një vetëdijeje të formuar nga mendimtarët që ndikojnë në atë epokë. Nëse nuk ke një referencë të cilës i kthehesh dhe që e orienton botëkuptimin dhe leximin tënd, atëherë pa dyshim do të ndikohesh nga atmosfera e përgjithshme njohëse që mbizotëron.

Po të shfletonim, për shembull, faqet e historisë arabe dhe të vështronim gjendjen e arabëve para Islamit dhe pas tij, do të kuptonim se si Kurani Fisnik arriti të krijojë një revolucion konceptual që ndryshoi mënyrën se si arabët e shihnin jetën dhe realitetin e tyre. Sistemi islam pati një ndikim të madh në rindërtimin e koncepteve themelore që mbizotëronin tek arabët në kohën e xhahilijetit.

Islami e rindërtoi mënyrën se si arabët e shihnin botën sipas një vizioni hyjnor teuhidi, referenca e fundit e të cilit është Allahu, Një dhe i Lartësuar. Studiuesi semantik Toshihiko Izutsu, në analizën e tij të zgjeruar në librin “Konceptet etike-fetare në Kuran”, ka treguar se si Islami arriti të ristrukturonte konceptet morale dhe virtytet, duke e përshkruar këtë proces si “islamizimin e virtyteve të vjetra arabe”.(1)

Kështu, botëkuptimi është pjesë e pandashme e mendimit të njeriut. Nuk gjen askënd që të mos mbajë një botëkuptim në hijen e të cilit ndërton identitetin e vet dhe mbi bazën e të cilit formon qëndrimet e tij fetare dhe intelektuale ndaj të tjerëve. Qytetërimet dhe kombet ndërtohen mbi konceptimin e tyre gjithëpërfshirës dhe mbi përgjigjet që japin ndaj pyetjeve të mëdha ekzistenciale. Botëkuptimi është korniza e përgjigjeve dhe themeli mbi të cilin njeriu ose ngrihet drejt lartësive të njerëzores, ose bie në humnerat e instinktit dhe të jetës thjesht materiale.

Çdo mangësi në formimin e botëkuptimit do të ndikojë negativisht në mendimet tona dhe në mënyrën se si e lexojmë botën. Nëse, për shembull, botëkuptimi ynë është krejtësisht materialist, edhe leximi ynë do të jetë i kushtëzuar nga kjo prapavijë materiale. Atëherë do ta lexoj tjetrin me mahnitje dhe me mendje të robëruar. Leximi im nuk do të jetë për kritikë dhe vlerësim, por për përthithjen e ideve dhe vizioneve që mund të jenë, madje me siguri do të jenë, në kundërshtim me referencën të cilës i përmbahem si myslimane.

Në kushtet e një hapjeje të pakufizuar ndaj kulturave të tjera që mbështeten në botëkuptime të ndryshme nga ai islam, kemi nevojë për një vizion të vetëdijshëm, në mënyrë që të formojmë gra aktive në umet, jo të robëruara intelektualisht, por krenare me referencën e tyre islame, të bazuar në Librin e Allahut dhe Sunetin e të Dërguarit të Tij ﷺ. Ato duhet ta shohin veten nga një këndvështrim islam dhe t’i trajtojnë çështjet e tyre në përputhje me Islamin, mes grumbullit të ideve dhe koncepteve të importuara që mbushin realitetin tonë intelektual.

Prandaj duhet të punojmë vazhdimisht për ta pastruar botëkuptimin tonë dhe për ta lidhur atë me shpalljen, në mënyrë që çdo gjë që lexojmë dhe bie ndesh me referencën tonë teuhidike ta presim me syrin e largpamësisë dhe të ndjekim rrugën e atyre që thërrasin tek Allahu, bëjnë vepra të mira dhe thonë: “Unë jam prej myslimanëve.”

1. Myslimanja dhe detyrimi i leximit

Leximi është ai që do të ndërtojë vetëdijen e vërtetë për atë që duhet të jemi, në mënyrë që të formojmë një brez që e kupton vendin e tij ekzistencial në univers. Është detyrë e çdo njeriu, burrë apo grua, që të ngrihet për ta përmbushur urdhrin “Lexo” dhe të kontribuojë në dobi të umetit me maksimumin e aftësive që Allahu i ka dhuruar.

Kryerja e kësaj detyre sot, siç mendon Ismail Raxhi Faruki, është më e domosdoshme se kurrë, duke pasur parasysh dobësinë dhe plogështinë që ka kapluar umetin. Umeti ka nevojë për përpjekjen dhe kontributin e secilit prej bijve të tij. Gruaja është ajo që mban flamurin e ndërtimit të brezave.(2) Për këtë arsye, Ali Izetbegoviqi thotë në librin e tij Pengesat e Ringjalljes Islame:“Gruaja myslimane duhet të lindë, të edukojë dhe të formojë një brez të ri, duke mbjellë tek ai besimin në Islam dhe në të ardhmen. Ajo nuk mund ta kryejë këtë detyrë veçse nëse vetë është e arsimuar dhe e nderuar.”(3)

Prandaj detyra e parë që duhet të jetë në qendër të vëmendjes së gruas myslimane është të stërvitet për t’u bërë një myslimane lexuese, me qëllim që të zgjojë mendjen e saj dhe ta ushqejë atë me urtësinë islame. Pa dyshim, kjo urtësi do t’i japë asaj largpamësi dhe fleksibilitet në përballjen me zhvillimet e kohës dhe çështjet e reja të epokës.

Për këtë arsye, gruaja myslimane duhet të fitojë aftësitë e nevojshme për të nxitur vullnetin te myslimanët e tjerë, për t’i mësuar dhe për t’i mobilizuar në shërbim të fesë së Allahut. Ajo duhet të përpiqet të zhvillojë aftësitë e nevojshme për veprimtarinë shoqërore në nivel fshati dhe qyteti, në mënyrë që, përmes punës së saj shoqërore, të jetë në gjendje t’i udhëzojë të tjerët drejt detyrave të tyre islame, t’i ndihmojë me dije dhe me shembull të mirë dhe të kryejë detyrimet e saj si myslimane ndaj Allahut dhe ndaj umetit.(4)

Nuk ka dyshim se detyra themelore e shumicës dërrmuese të myslimaneve është t’i përkushtohen profesionit të tyre të përhershëm si amvisa dhe nëna. Është e tepërt të kujtohet këtu se ky profesion kërkon një përgatitje që është e barabartë, madje mund të jetë edhe më e madhe se ajo që kërkohet për çdo profesion tjetër jashtë shtëpisë. Prandaj, ai është një profesion që kërkon shkallën më të lartë të pjekurisë, urtësisë, zgjuarsisë, shijes artistike, krijimtarisë, mprehtësisë së mendjes dhe përvojës. Mundësia për t’u aftësuar në të gjitha këto fusha është e disponueshme sipas kohës dhe aftësive që ka secila, përmes studimit të ekonomisë familjare, edukimit, letërsisë, arteve, historisë, psikologjisë dhe kulturës.

Ky formim nuk mund të arrihet pa leximin, me të cilin janë ngritur kombet. Madje ai është shkëndija e nisjes së këtij umeti. Fjala “Lexo”, kjo fjalë madhështore që iu përsërit tri herë Profetit ﷺ, është një tregues i qartë i dëshirës së Islamit për të realizuar një ringjallje shkencore dhe njohëse në të gjitha aspektet e jetës.

Të gjitha njohuritë qytetëruese në të cilat myslimanët shkëlqyen dhe krijuan përgjatë historisë i përkasin, në thelb, kësaj shpalljeje madhështore. Gjatë gjithë historisë islame, dija ka qenë parametri i nderit.

Aliut, Allahu qoftë i kënaqur me të, i atribuohet thënia:

Më së shumti vlerë kanë njerëzit e dijes së vërtetë,
Për këdo që e kërkon ata janë udhërrëfyes në rrugën e drejtë.

Vlera e njeriut qëndron në atë që di të bëjë me përsosmëri,
kurse të paditurit ndaj dijetarëve shpesh ushqejnë armiqësi.

Prandaj fito dije, që me të të jetosh përjetësisht në nder e lavdi,
sepse njerëzit vdesin, ndërsa dijetarët mbeten të gjallë në kujtim e histori.

Prandaj, qytetërimi shkencor në Islam u shfaq në një kohë kur kombet e tjera ishin në gjumë dhe kur ambiciet ishin shuar. Myslimanët e morën me sinqeritet flamurin e dijes, përfituan prej saj dhe ua përcollën të tjerëve, derisa dija, më pas, nuk merrej veçse prej tyre dhe nuk njihej veçse përmes tyre. Një numër orientalistësh objektivë, si Gustave Le Bon, kanë theksuar se po të mos ishte qytetërimi arab, qytetërimi evropian do të ishte vonuar pesë shekuj.[5]

Biblioteka e disa qyteteve të vogla në Irak përmbante më shumë se dyzet mijë vëllime. Ndërsa biblioteka më e madhe që njihte bota në shekullin e dhjetë ishte biblioteka e kalifit fatimid El-Aziz Billah në Kajro. Ajo përmbante një milion e gjashtëqind mijë vëllime, prej të cilave gjashtë mijë e pesëqind ishin në matematikë dhe një mijë e tetëqind në filozofi. Sa i përket bibliotekës së Buharasë, filozofi i njohur Ibn Sina ka thënë se aty kishte parë libra që nuk gjendeshin askund tjetër në botë.[6]

Orientalisti holandez Reinhart Dozy përmend se të gjithë banorët e Andaluzisë gjatë periudhës islame dinin të lexonin dhe të shkruanin, burra e gra, të moshuar e të rinj, në një kohë kur shkrim-leximi në Evropë ishte privilegj i një numri të kufizuar klerikësh.[7]

Ky është vetëm një shembull nga shumë të tjerë pothuajse të ngjashëm. Njohja e historisë është e domosdoshme, sepse ai që nuk e njeh të kaluarën e tij nuk mund ta kuptojë realitetin e tij. Në këtë drejtim, Ali Izetbegoviqi thotë:“Ne kemi të drejtë mbi të kaluarën tonë dhe duhet të hapim rrugën drejt saj, që të dimë kush jemi, prej nga vijmë dhe drejt cilit synim duhet të ecim. Nga ky këndvështrim historik e shohim qartë sa e gjatë ka qenë periudha gjatë së cilës myslimanët kanë marrë pjesë në mënyrë aktive në historinë politike dhe kulturore të njerëzimit, dhe po ashtu shohim se sa e shkurtër është, krahasimisht, periudha e prapambetjes sonë.”[8]

Ky qytetërim, që për shekuj me radhë udhëhoqi botën, u ndërtua si nga burrat ashtu edhe nga gratë. Prandaj nuk është e çuditshme që historia islame ka regjistruar një numër të madh grash të shquara që luajtën rol të rëndësishëm në jetën e umetit. Në gjirin e shoqërisë islame u rritën mijëra gra që u dalluan në fusha të ndryshme të dijes, deri në atë masë sa konkurruan me burrat dhe u bënë mësuese të dijetarëve më të mëdhenj të kohës së tyre.

Ibn Haxheri, në veprën e tij “El-Isabe”, ka përfshirë biografitë e një mijë e pesëqind e dyzet e tre grave, ndër të cilat kishte juriste, muhadithe dhe letrare. Gjithashtu, Imam Neveviu në “Tehdhib el-Esma”, Hatib el-Bagdadi në “Tarih Baghdad” dhe Es-Sehavi në “Ed-Dau el-Lami” u kanë kushtuar hapësirë të konsiderueshme grave të ditura dhe të kulturuara.

Kjo histori e mbushur me dije dhe me nxitje për mësim zgjon tek ne vullnetin për ta bërë leximin pjesë të pandashme të jetës sonë dhe një bindje që nuk vihet në diskutim. Pikërisht këtë titull ka përdorur Daniel Pennac në librin e tij “Kënaqësia e Leximit”, ku shkruan: “Duhet të lexosh… një bindje që nuk diskutohet.”[9]

2. Myslimanja dhe leximi i udhëhequr nga shpallja

Prandaj, gruaja myslimane, duke parë këtë dobësi që po gërryen trupin e umetit dhe këto sëmundje intelektuale që po joshin mendjet dhe zemrat e brezave tanë, nuk ka rrugë tjetër veçse ta bëjë leximin një detyrë intelektuale. Përmes tij ajo synon të zgjojë vendosmërinë dhe të korrigjojë konceptet te brezat e rinj. Familja duhet të jetë vendi i parë ku përhapet fryma e leximit të vetëdijshëm dhe ndërtues.

Çështja nuk është as ekonomike dhe as argëtuese; ajo është çështje ekzistence dhe fati. Pa dyshim, shndërrimi i leximit në një pjesë të pandashme të jetës sonë të përditshme nuk është i lehtë. Ai kërkon ndryshim rrënjësor në sjelljet dhe zakonet tona, si dhe kohë, mjete dhe, para së gjithash, synime e motive të qarta.

Megjithë lodhjen dhe vështirësinë që kjo rrugë sjell, ne nuk kemi alternativë tjetër. Nëse dëshirojmë të jetojmë jetën që i përshtatet dinjitetit të myslimanit dhe qëllimeve të ekzistencës së tij në këtë tokë, duhet t’i përballojmë me vullnet dhe kënaqësi këto sakrifica.

Nëse libri, siç thotë Ibn Kajjim el-Xheuzijje, është “një enë që ruan dijen nga humbja, ashtu siç enët ruajnë sendet nga zhdukja dhe shkatërrimi”[10], atëherë leximi i vetëdijshëm, i ndërtuar mbi një botëkuptim teuhidi, është burimi i ideve ndërtuese me të cilat përmirësohen shpirtrat dhe ringrihet umeti.

Nuk ka rrugë tjetër për gruan myslimane, duke parë këtë dobësi që po gërryen trupin e umetit dhe këto devijime intelektuale që po tërheqin mendjet e brezave tanë, veçse ta bëjë leximin një detyrë intelektuale, me të cilën synon të zgjojë ambiciet dhe të korrigjojë konceptet e brezave në rritje, në mënyrë që familja të bëhet qendra kryesore e përhapjes së frymës së leximit të vetëdijshëm dhe ndërtues.

Ndoshta një nga arsyet që ka penguar formimin e këtij leximi të vetëdijshëm është prishja e konceptimeve themelore. Në këtë drejtim, Dr. Abdul Kerim Bekar thotë: “Përhapja e analfabetizmit, si në kuptimin e zakonshëm ashtu edhe në atë qytetërues, i ka sjellë umetit islam probleme shumë më të mëdha sesa mendojmë. Kjo nuk ka ndikuar vetëm në jetesë dhe prodhim, por edhe në kuptimin e Islamit. Islami, duke qenë një strukturë e lartë qytetëruese, nuk mund të shfaqet plotësisht veçse përmes një përvoje të përparuar intelektuale dhe qytetëruese. Kjo do të thotë se prapambetja që po përjetojmë na ka penguar ta shohim metodologjinë hyjnore ashtu siç duhet.”[11]

Marrim si shembull ndikimin e mendimit feminist në ndryshimin e perceptimit të disa vajzave myslimane për hixhabin. Ne e dimë, përmes argumenteve të shumta nga Kurani dhe Suneti dhe me konsensusin e umetit, se hixhabi është detyrim për gratë myslimane. Megjithatë, janë shfaqur qasje feministe që e zbrazin termin “hixhab” nga kuptimi i tij fetar dhe e mbushin me kuptim thjesht shoqëror.

Reduktimi i kuptimit të hixhabit vetëm në dimensionin shoqëror ka bërë që ai të trajtohet si një simbol kulturor ose si një rrethanë e imponuar ndaj gruas, pa ndonjë domethënie fetare. Ky përjashtim i dimensionit fetar nuk kufizohet vetëm te termi “hixhab”, por shtrihet edhe te shumë terma të tjerë fetarë, duke sjellë izolimin e koncepteve islame në jetën kulturore dhe shoqërore.

Ky perceptim është përhapur te një pjesë e grave myslimane. Për to, hixhabi nuk shihet më si një detyrim fetar që i nënshtrohet gjykimit të obligueshmërisë, por si një simbol kulturor ose shoqëror. Sikur gratë myslimane ta merrnin si referencë gjykimin hyjnor dhe t’i shikonin çështjet e tyre me syrin e shpalljes, apo të “lexonin në emër të Allahut”, ato fillimisht do të kuptonin konceptin e detyrimit dhe pozitën e tij në Sheriat, e më pas marrëdhënien e tyre ekzistenciale me hixhabin dhe rolin e tij në shfaqjen e identitetit të tyre islam.

Çështja e hixhabit dhe çështje të tjera që trajtohen nga feministet nuk janë thjesht çështje juridike dytësore, por lidhen me themelet e besimit të individit dhe të umetit islam në tërësi.[12] Nëse myslimanja nuk lexon e udhëhequr nga shpallja dhe nuk e sheh tjetrin përmes botëkuptimit të  teuhidit, ajo do të rrëshqasë pas pretendimeve të rreme të feminizmit dhe ideologjive të tjera.

Kështu, leximi i saj nuk mund të shndërrohet në lexim kritik dhe vlerësues ndaj ideve të kundërta veçse nëse mbështetet në referencën hyjnore të udhëhequr nga shpallja. Po ashtu, leximi i saj nuk mund të japë fryte pa atë kriter adhurues për të cilin flet Dr. Ferid el-Ensari në librin “Bazat e Kërkimit Shkencor”. Ky kriter vlen për të gjitha veprat, prandaj leximi frytdhënës duhet të bëhet vetëm për Allahun.

Myslimania nuk duhet të hapë asnjë libër pa e pasur parasysh këtë kriter adhurues. Ajo duhet të marrë shembull nga dijetarët e këtij umeti, të cilët zakonisht i fillonin mësimet dhe veprat e tyre me hadithin: “Veprat vlerësohen sipas qëllimeve.” Kjo për të shpresuar që puna e tyre të ngrihej në nivelin e adhurimit. Për këtë arsye, dijetarët e Islamit i kushtonin rëndësi të madhe pastërtisë së qëllimeve në çdo fjalë dhe vepër. Ebu Ishak esh-Shatibiu ka thënë: “Qëllimet janë shpirti i veprave.”[13]

Qëllimi i saj nga leximi duhet të jetë zgjimi i ambicies te fëmijët, fitimi i dijes që e përmirëson atë dhe që i ndriçon shikimin për ta kuptuar ekzistencën. Në këtë mënyrë, ajo bëhet shembull për të tjerët në leximin e vetëdijshëm, ndërtues dhe të udhëhequr nga drita e shpalljes.

Më pas, ajo duhet ta investojë këtë dije dhe ta zbatojë në realitetin e saj. Këtu kujtoj fjalën e Dr. Esh-Shahid el-Bushajhi, i cili, edhe pse e tha në kontekstin e dijes universale, ajo vlen për këdo që ndjek rrugën e dijes: “Dijetar nuk është ai që mban në kokën e tij thesare dhe biblioteka, por ai që di si ta përdorë atë që ka në mendjen e tij dhe atë që gjendet në biblioteka për të sjellë diçka të re.”

Ndoshta shtesa më e madhe që mund të japë një myslimane lexuese është formimi i brezave të vetëdijshëm për realitetin e umetit dhe përdorimi i asaj që lexon për të përhapur frymën e veprimit islam në zemrat e fëmijëve.

Dr. Kerime Duz

Doktoraturë në Akide, Mendim Islam dhe Krahasim të Feve, nga Universiteti Sidi Muhamed ibn Abdellah, Fes – Marok.

[1] Midis Zotit dhe njeriut në Kuran (Studim semantik mbi botëkuptimin kuranor), Toshihiko Izutsu, përkthim: Isa Ali el-Aakub, f. (34–35).

[2] Teuhidi: përmbajtjet e tij në mendim dhe jetë, Ismail Raxhi el-Faruki, përkthim: Sejjid Umer, f. (228).

[3] Pengesat e ringjalljes islame, Ali Izetbegoviq, përkthim: Subhi Vesim Tadfi, f. (72).

[4] Referenca e mëparshme e njëjtë.

[5] Shih: Qytetërimi i arabëve, Gustave Le Bon, f. (25).

[6] Pengesat e ringjalljes islame, f. (39).

[7] Referenca e mëparshme e njëjtë.