Hatibi dhe tregimet e Kuranit ( II )

Kategoria e tretë: tregimet shumë të gjata

Këto nuk mund të trajtohen në një hutbe të vetme, sepse hatibi do ta zgjatej  tepër para dëgjuesve. Në këtë grup hyjnë tregimet e Ademit, Nuhut, Ibrahimit dhe Jusufit, paqja qoftë mbi ta, por më e gjata ndër të gjitha është historia e Musait, paqja qoftë mbi të, me Faraonin. Kjo histori është përmendur disa herë në mënyrë të zgjeruar, në suret El-A‘raf, Taha, Esh-Shuara, El-Kasas dhe Gafir, ndërsa në suret Junus dhe En-Neml është më e shkurtër, e në suret Hud, El-Isra, Dhaarijat dhe En-Nazi‘at është përmendur shkurt.

Kush e mediton këtë tregim madhështor, vëren se përsëritja e tij nuk është e panevojshme, sepse çdo përsëritje sjell përfitime dhe hollësi që e plotësojnë njëra-tjetrën.

Në suret Taha dhe El-Kasas tregohet në detaje lindja e Musait, paqja qoftë mbi të, rritja e tij në shtëpinë e Faraonit dhe mënyra se si ndodhi kjo.

Në suret El-A‘raf, Junus, Taha dhe Esh-Shuara përshkruhet debati i Musait, paqja qoftë mbi të, me Faraonin, historia e magjistarëve, mënyra se si ata përfunduan në besim, dhe fakti që Musai, paqja qoftë mbi të,  i solli Faraonit dëshmi të qarta.

Në suren Gafir përmendet tregimi i burrit besimtar këshillues, i cili e mbështeti Musain, paqja qoftë mbi të, e thirri Faraonin në besim dhe debatoi me të në këtë çështje.

Ka edhe tregime të tjera për Musain, paqja qoftë mbi të, me Beni Israilët, për durimin e tij ndaj kundërshtimeve dhe vështirësive të tyre, të cilat janë përshkruar hollësisht në suret El-Bekare, El-A‘raf dhe Taha. Po ashtu, tregimi i tij me Hidrin, Allahu e mëshiroftë, në suren El-Kehf është një shembull tjetër i urtësisë dhe durimit në kërkimin e dijes.

Prandaj, këto tregime të gjata dhe të përsëritura nuk është e përshtatshme që hatibi t’i lërë plotësisht anash për shkak të gjatësisë së tyre, por as që t’i paraqesë në tërësi, sepse do t’i lodhte dëgjuesit, dhe kjo do të ishte në dëm të nxjerrjes së mësimeve dhe përfitimeve që ato përmbajnë. Qëllimi më i madh i paraqitjes së këtyre tregimeve është përfitimi i mësimeve dhe i shembujve për reflektim dhe ndjekje.

Disa hatibë zgjedhin një vend të vetëm nga Kurani ku përmendet tregimi, dhe e lexojnë siç është, duke nxjerrë mësimet që gjenden aty. Kjo mënyrë është e mirë, por nuk është gjithmonë e mundshme për tregimet që janë të gjata dhe të përhapura në disa sure, si në El-A‘raf, Taha, Esh-Shuara dhe El-Kasas, sepse kjo do të çonte në zgjatje të tepërt, dhe në të njëjtën kohë do të humbeshin disa hollësi të rëndësishme që janë përmendur në vende të tjera.

Më e përshtatshme për tregime të tilla madhështore e të gjata është që hatibi të ndjekë këto hapa:

Së pari, të përpiqet të mbledhë të gjitha ajetet që lidhen me tregimin, nga çdo vend i Kuranit ku ai është përmendur, edhe nëse tregimi është shumë i gjatë.

Së dyti, t’i bashkojë me to hadithet e sakta të transmetuara nga Profeti, paqja qoftë mbi të, që lidhen me tregimin ose me ndonjë pjesë të tij.

Së treti, të konsultojë librat e tefsirit, komentet e haditheve, librat e historisë dhe tregimet e pejgamberëve, për të mbledhur çfarë shtohet mbi atë që gjendet në ajetet dhe hadithet, nga fjalët e sahabëve ose të tabiinëve, në mënyrë që të sqarojë vendet ku ka paqartësi ose për të interpretuar  mospërputhjet e shpërfaura.

Së katërti, duhet të largohet nga “isra’ilijat”-et, sepse ato do ta zgjasin kërkimin e tij pa dobi, dhe hollësitë që gjenden në to,  edhe pse mund të jenë tërheqëse për dëgjuesin, nuk kanë dëshmi të vlefshme. Nuk është e lejuar që hatibi t’i mashtrojë njerëzit e thjeshtë me to, sepse shumë prej tyre nuk i dallojnë këto tregime nga ato që kanë ardhur nga Profeti, paqja qoftë mbi të, e as nuk kanë njohuri për mënyrën e trajtimit të rrëfimeve të Beni Israilëve. Mjafton që t’i dëgjojnë nga goja e hatibit, që t’i marrin si të vërteta e të pranuara.

Ka libra që kanë paralajmëruar kundër disa hollësive të marra nga “isra’ilijat”-et, duke treguar kundërshtitë e tyre me Kuranin dhe Sunetin, si dhe libra të tjerë që janë kujdesur të sqarojnë hollësitë e sakta të këtyre tregimeve dhe të refuzojnë ato që nuk janë të vërteta. Këto libra i ndihmojnë hatibit në hulumtimin e tij, e rrisin dijen e tij mbi tregimet kuranore dhe i forcojnë aftësinë për gjykim kritik.

Së pesti, është mirë që hatibi të meditojë vetë në tekstet e tregimeve dhe të përpiqet të nxjerrë mësime e përfitime nga to, duke i shënuar ato para se të kthehet te librat e tefsirit, komentet apo tregimet e mëparshme. Kjo ndihmon në zhvillimin e aftësisë së tij për të nxjerrë vetë përfundime, për të parë në çfarë përputhet me të tjerët dhe në çfarë ndryshon. Ndoshta Allahu i Lartësuar ia hap atij derën e disa përfitimeve e kuptimeve që të tjerët nuk i kanë vënë re. Nëse, përkundrazi, fillon menjëherë duke mbledhur mësimet nga librat e të tjerëve, ai do ta lidhë mendjen e tij me mendimin e tyre dhe nuk do të aktivizohet në mënyrë të pavarur për reflektim dhe përftim.

Së gjashti, hatibi duhet të mbledhë mësimet dhe përfitimet që dalin nga këto rrëfime, të cilat mund t’i gjejë në librat e tefsirit dhe në shpjegimet e haditheve, si edhe në shumë vepra që janë përqendruar në tregimet e pejgamberëve ose në rrëfimet kuranore. Disa prej tyre përfshijnë të gjitha rrëfimet, ndërsa të tjerat janë të kufizuara në një histori të veçantë. Zakonisht, autorët e këtyre librave, veçanërisht ata bashkëkohorë, përqendrohen në mësimet e nxjerra nga rrëfimi.

Së shtati, duhet të ruhet nga shkrimi i tregimit ose i ndonjë pjese të tij vetëm sipas kuptimit të tij personal të ajeteve, pa u konsultuar me librat e tefsirit, të paktën me një libër të besueshëm. Përndryshe, mund të bjerë në gabim pa e ditur, duke dhënë një kuptim të pasaktë të tregimit ose të ajetit, apo duke përhapur një kuptim më të dobët, duke e rrënjosur atë në mendjet e njerëzve, ndërsa e anashkalon kuptimin më të saktë. Njohja e kuptimeve të tjera, qofshin më të dobëta apo të barabarta me atë që ka zgjedhur,  e ndihmon të ketë një përfytyrim më të plotë të kuptimeve dhe ta shpëtojë nga vështirësitë gjatë diskutimeve e kundërshtimeve.

Një shembull që më ka ndodhur në këtë drejtim është fjala e Allahut të Lartësuar: “Dhe (kujtoni) kur ju shpëtuam nga njerëzit e Faraonit, që ju torturonin rëndë, u mbytën djemtë tuaj dhe u lanë gjallë gratë tuaja. Kjo ishte një sprovë e madhe nga Zoti juaj.” (el-Bekare: 49). I njëjti kuptim është përsëritur në suren el-A‘raf (141) dhe në suren Ibrahim (6). Fillimisht, e kuptoja ajetin në dukje të tij, duke menduar se “sprova” (belā’) nënkuptonte torturën e rëndë që u bëhej me therjen e djemve dhe lënien gjallë të vajzave, sidomos pasi ishte përshkruar si “e madhe”. Por njëri prej vëllezërve studentë të dijes më tërhoqi vëmendjen se Taberiu mendon se këtu “belā’” ka kuptimin e mirësisë, dhe se i referohet shpëtimit nga Faraoni dhe padrejtësia e tij. E kontrollova këtë mendim dhe gjeta se ishte transmetuar nga Ibn Abbasi, Mexhahidi, Ebu ‘Ali’ja, Ebu Maliku, es-Sudi dhe të tjerë. Ibn Xherir et-Taberiu e ka përkrahur këtë kuptim, duke thënë: “Shumicën e herëve fjala ‘belā’ përdoret për të keqen me ‘belevtuhu ebluuhu belāen’, dhe për të mirën me ‘ublihi ibleāen ve belāen’.” Kuptimi i dytë i ajetit është se fjala “sprovë” i referohet vuajtjes nga Faraoni dhe therjes së djemve të bijve të Izraelit, gjë që e ka përmendur Kurtubiu si mendimin e shumicës.

Së teti, pasi të ketë përfunduar mbledhjen e materialit, hoxha do të vërejë se rrëfimi kërkon disa hutbe për t’u mbuluar plotësisht. Prandaj duhet ta ndajë tregimin në njësi të ndryshme, duke e bërë secilën prej tyre temë të veçantë për një hutbe të pavarur. Ky ndarje mund të bëhet në dy mënyra:

Mënyra e parë është ndarja sipas kohës dhe renditjes së ngjarjeve. Për shembull, rrëfimin e Musës (alejhi selam) mund ta ndajë sipas periudhave të jetës së tij, duke renditur ngjarjet sipas kohës. Kështu, do të rezultojnë disa hutbe në këtë rend:

1. Gjendja e bijve të Izraelit nën sundimin e Faraonit dhe ushtrisë së tij para lindjes së Musës (alejhi selam), dhe një përmbledhje për Musën si dhuratë e Allahut për bijtë e Izraelit dhe si mjet shpëtimi për ta.
2. Historia e shtatzënisë së nënës së Musës, lindja dhe rritja e tij në shtëpinë e Faraonit.
3. Dërgimi i Musës (alejhi selam) dhe mërgimi i tij në Medjen.
4. Kthimi i tij në Egjipt dhe komunikimi i tij me Zotin e Madhërishëm.
5. Thirrja e tij drejtuar Faraonit dhe përballja me të në çështjen e hyjnisë dhe adhurimit.
6. Mohimi i Faraonit, kërkimi i ndihmës nga magjistarët dhe besimi i këtyre të fundit te Musa (alejhi selam).
7. Ndjekja e Musës dhe ithtarëve të tij nga Faraoni dhe ushtria e tij, mbytja e Faraonit dhe shpëtimi i Musës.

Mënyra e dytë është që tregimi të ndahet sipas temave, pa qenë e nevojshme të ndiqet rendi kronologjik i ngjarjeve. Në këtë rast, hoxha nuk e ka qëllim rrëfimin e historisë me renditjen  e saj, por ndarjen sipas ngjarjeve dhe cilësive që lidhen me temën që dëshiron të trajtojë. Kjo mënyrë i afrohet metodës së “tefsirit tematik”. Shembull për këtë është ndarja e historisë së Musës, alejhi selam, me Faraonin në temat e mëposhtme:

Shenjat e tiranisë së Faraonit nëpër të gjitha kaptinat e Kuranit ku është përmendur tregimi.

Nevoja e tiranëve për ndihmës dhe bashkëpunëtorë, dhe cilësitë e këtyre ndihmësve, duke u bazuar në tregimin e Kuranit për parinë e popullit të Faraonit, veçanërisht për Hamanin dhe veprat e tij me të cilat përkrahu Faraonin.

Përshkrimi i vuajtjeve që pësoi populli i bijve të Israilit para dhe pas dërgimit të Musës, alejhi selam.

Dobësia dhe përulësia e bijve të Israilit, nënshtrimi i tyre ndaj padrejtësive të tiranëve dhe shfaqja e këtyre sjelljeve në ajetet kuranore.

Përzgjedhja e Musës, alejhi selam, si shpëtimtar i bijve të Israilit dhe rritja e tij në shtëpinë e armikut të vet.

Virtytet e Musës, alejhi selam, që shfaqen në besimin e tij të fortë në Allahun e Madhërishëm, në mbështetjen dhe besimin e plotë tek Ai, në forcën e tij në të vërtetën dhe në durimin ndaj vështirësive për hir të saj.

Fati i besimtarëve, që është fitorja, dhe përfundimi i mendjemëdhenjve, që është dënimi,  duke marrë si shembull tregimin e Musës dhe Faraonit, përmes përshkrimit të veprave të secilës palë dhe sqarimit të përfundimit të tyre.

Këto janë shtatë tema që më dolën fillimisht, por numri i tyre mund të shtohet pas mbledhjes së materialit të plotë nga burimet.

Përveç kësaj, Musai, alejhi selam, ka edhe tregime të tjera me popullin e tij pas shkatërrimit të Faraonit, nga të cilat mund të përgatiten shumë hutbe, qofshin ato të ndara sipas kohës, qofshin sipas temave, ashtu si edhe tregimi i Musës me Hidrin, alejhimesselam.

Nuk dua të them se hoxha duhet t’i paraqesë këto hutbe si një seri të pandërprerë, që në çdo xhuma të flasë për një pjesë derisa ta mbarojë tregimin. Ajo që mendoj është që secila hutbe të jetë e pavarur nga tjetra dhe të paraqitet herë pas here sipas nevojës, derisa të përfundojë tërësinë e saj.

Megjithatë, nëse hatibi dëshiron t’i trajtojë si seri të lidhura derisa ta përfundojë një tregim të caktuar, kjo është e lejuar dhe çështje e hapur për gjykim personal, varësisht nga ajo që është më e dobishme për xhematin përkatës. Në disa xhami kjo mënyrë mund të jetë më e përshtatshme se në të tjerat. Por unë mendoj se nuk është e pëlqyeshme që hoxha të përqendrohet vetëm në tregimet kuranore dhe të mos kalojë në tema të tjera derisa t’i mbarojë të gjitha, sepse kjo do të zgjasë shumë, ndoshta për vite,  dhe do t’iu bëhet  dëm të temave të tjera të rëndësishme. Më herët kam sqaruar pasojat negative të kufizimit të hoxhës në një lloj të vetëm temash, pa dalë përtej tyre.

Së nënti: Gjatë mbledhjes së materialit, hatibi do të hasë në komente shumë prekëse nga sahabët, tabi‘inët apo dijetarët pas tyre lidhur me disa pjesë të tregimeve. Ai duhet t’u kushtojë kujdes këtyre komenteve, t’i theksojë dhe t’i vendosë në vendet më të përshtatshme. Nëse është e përshtatshme, le t’i përmendë ato brenda tregimit, por nëse vëren se futja e tyre në rrjedhën e tregimit do të ndërpresë ritmin dhe do t’i shpërqendrojë dëgjuesit, atëherë le t’i përfshijë në pjesën e mësimeve dhe përfundimeve, pa i lënë pas dore. Ndër shembujt që mund të përmenden janë:

Në fjalën e Allahut të Lartësuar: “dhe, nga mëshira Jonë, i dhuruam të vëllanë, Harunin, si profet. ” (Merjem: 53) dhe në fjalët e Musës (alejhi selam): “Më jep një ndihmës nga familja ime,  Harunin, vëllanë tim! Ma rrit fuqinë nëpërmjet atij  dhe bëma ortak në punën time, ” (Taha: 30–32), si dhe në fjalën e Allahut:  “Ne do të të forcojmë ty me vëllanë tënd ” (Kasas: 35), disa nga të parët kanë thënë: “Nuk ka askush që t’i ketë bërë mirë më shumë  vëllait të vet sesa Musai Harunit, sepse ai ndërmjetësoi për të derisa Allahu e bëri profet dhe të dërguar bashkë me të te Faraoni dhe paria e tij. Prandaj Allahu tha për Musën: ‘Dhe ai kishte pozitë të lartë te Allahu’” (Ahzab: 69).

Në tregimin e Ibrahimit, alejhi selam, gjatë ndërtimit të Qabes, Vuhejb ibnu lVerd, Allahu e mëshiroftë, kur lexonte fjalën e Allahut: “Kur Ibrahimi dhe Ismaili ngritën themelet e Qabes, u lutën: “O Zoti ynë! Pranoje prej nesh (këtë vepër)! Me të vërtetë, Ti je Ai që dëgjon dhe di gjithçka!” (Bekare: 127), qante dhe thoshte: “O miku i të Gjithmëshirshmit, ti po ngre themelet e shtëpisë së Tij dhe megjithatë ke frikë se mos nuk ta pranon!”

Në tregimin e Musës, alejhi selam, për fjalën e Allahut të Lartësuar: “Të dy i thoni atij (Faraonit) fjalë të buta, ndoshta do të përkujtojë ose do të frikësohet” (Taha: 44), Jezid er-Rakashij, Allahu e mëshiroftë, tha: “O Ti që tregon butësi ndaj atij që armiqësohet me Ty, si do të jetë dashuria Jote ndaj atij që Të do dhe të thërret Ty?!” Ky ajet u lexua edhe para Jahja ibn Muadhit, i cili qau dhe tha: “O Zoti im! Kjo është butësia Jote ndaj atij që thotë: ‘Unë jam zoti’, si do të jetë butësia Jote ndaj atij që thotë: ‘Ti je Zoti’!”

Në lutjen e Ibrahimit, alejhi selam,: “O Zoti im, më ruaj mua dhe bijtë e mi që të mos adhurojmë idhujt” (Ibrahim: 35), Ibrahimi et-Tejmi, Allahu e mëshiroftë, tha: “Kush mund të ndihet i sigurt pas mikut të Allahut, kur ai vetë tha: ‘Ruajmë mua dhe bijtë e mi nga adhurimi i idhujve’, ashtu siç i adhuruan babai im dhe populli im?”

Përgjigje ndaj disa replikimeve:
Replikimi i parë: Kjo mënyrë e propozuar për trajtimin e tregimeve kuranore kërkon shumë kohë, ndërsa hoxha ka hutbe çdo xhuma dhe detyra të tjera, pra si do të mundë të përgatisë një punë kaq të madhe?

Përgjigjja:
Së pari, megjithëse kërkon kohë dhe përkushtim, ky lloj kërkimi e lehtëson punën e hoxhës për shumë hutbe të ardhshme, sepse ai tashmë ka grumbulluar një fond temash të gatshme me materiale të mbledhura; i mbetet vetëm përpunimi i formës. Kjo do t’i kursejë kohë dhe mundim në të ardhmen, në krahasim me përgatitjen e një hutbe të re çdo javë.

Nëse hoxha vepron kështu me temat e gjata, qofshin ato tregime, çështje të besimit, adhurime, moral, biografi profetike apo çështje bashkëkohore,  ai do të ketë një arkivë të gjerë materialesh të gatshme që kërkojnë vetëm rishikim e përpunim, gjë që e lehtëson shumë në përzgjedhjen dhe shkrimin e hutbeve, pa shpenzuar shumë kohë.

Së dyti, ndodh që ndonjëherë hoxha të mos ketë kohë për shkak të ndonjë pengese apo rrethane të papritur, dhe të mos mund të mbledhë material për hutben e javës. Atëherë ky fond paraprak i mbledhur i shërben si ndihmë për të mbajtur një hutbe të re dhe cilësore, pavarësisht pengesave që i kanë dalë. Përndryshe, po të mos ketë materiale të gatshme, do të detyrohej të përsëriste tema të vjetra, dhe nëse përgatit ndonjë të re pa studim e pa hulumtim, ajo do të rezultojë e dobët.

Kundërshtimi i dytë: mund të thotë dikush se hutbja është thjesht një këshillë dhe përkujtim sipas asaj që i frymëzon Allahu hatibit, ashtu siç bënte edhe Profeti ﷺ, i cili i drejtohej njerëzve me atë që kishin nevojë në atë moment.

Përgjigjja për këtë është nga dy anë. Së pari, ndër këshillat më të fuqishme dhe më prekëse është ajo që bazohet në tregimet kuranore. Përsëritja e këtyre tregimeve në Kur’an dhe gjatësia e tyre në disa sure tregon rëndësinë e tyre në këshillim dhe përkujtim, si dhe ndikimin e madh që kanë në zemrën e atij që i lexon apo i dëgjon. Kush nuk përfiton nga këshillat dhe tregimet e Kuranit, nuk do të përfitojë nga asnjë këshillë tjetër.

Së dyti, hutbet që trajtojnë tregimet kuranore janë diçka që njerëzit realisht kanë nevojë t’i dëgjojnë, sepse përmbajnë dobi të shumta dhe ndikojnë fuqishëm në shpirtin e dëgjuesit. Njerëzit kanë prirje të natyrshme ndaj tregimeve, i duan ato dhe preken nga përmbajtja e tyre.

Kundërshtimi i tretë: disa mund të mendojnë se hutbja nuk është një kërkim shkencor dhe nuk ka nevojë për gjithë atë përgatitje e mbledhje materiale, por mjafton që hatibi të trajtojë sipërfaqësisht tregimin dhe të zgjedhë prej tij atë që i duket i përshtatshëm, pa qenë nevoja të hartojë më shumë se një hutbe për të njëjtin tregim.

Përgjigjja është nga disa aspekte. Së pari, kufizimi i temave të gjata, si disa nga tregimet kuranore, në vetëm një hutbe, ose do ta detyrojë hatibin ta zgjasë tepër hutben duke e lodhur xhematin, ose do ta lërë jashtë asaj hutbe një pjesë të rëndësishme të tregimit, dhe kjo është mangësi.

Së dyti, ai që vepron kështu do të mjaftohet me përgjithësime, por përgjithësimet japin më pak përfitim dhe ndikim tek dëgjuesit sesa thellimi në detaje dhe nxjerrja e mësimeve e hollësive të tregimit. Për më tepër, shumica e dëgjuesve kuptojnë vetë përgjithësimet, madje mund të kenë perceptim më të thellë për disa prej hollësive sesa vetë hatibi.

Së treti, hatibi është përfituesi i parë nga kërkimet që përgatit për hutben, sepse kjo i shton dijen, ia forcon kujtesën dhe i ngulit në mendje temat që i ka studiuar me saktësi e thellësi. Kërkimi dhe përgatitja janë mënyra më e fuqishme për përvetësimin e dijes, për forcimin e aftësisë së analizës, të kritikës, të krahasimit dhe të ixhtihadit. Atëherë, pse të privojë hatibi veten nga këto përfitime të mëdha, përmes një pune që lidhet me një adhurim nga më të mëdhenjtë – hutben, për të cilën do të shpërblehet dhe vetë ai, dhe do të përfitojnë edhe vëllezërit e tij myslimanë?

Çdo hutbe që përgatitet me mbledhje të kujdesshme të materialeve, hulumtim dhe vështrim të thellë, përmban dobi dhe pika të vlefshme që nuk gjenden në asnjë tjetër. Kjo e bën atë të mbetet e qëndrueshme dhe të përhapet gjerësisht ndër njerëz. Mund të ndodhë që një hutbe e tillë të bjerë në duart e ndonjë hatibi tjetër, i cili do ta përdorë për përmbajtjen e saj të vlefshme e të çmuar; ose të përfitojë prej saj ndonjë dijetar i madh, student i dalluar, thirrës i njohur apo shkrimtar me ndikim. Merita për këtë,pas Allahut të Madhëruar,  i takon atij që e ka shkruar dhe përgatitur.

Është detyrë e hatibit të mos nënvlerësojë mendjet e besimtarëve që e dëgjojnë, edhe nëse shumica e tyre janë njerëz të thjeshtë, sepse shumica dinë të dallojnë mes fjalës së mirë dhe asaj të dobët, dhe kuptojnë më shumë sesa mund të mendohet. Aq më tepër në kohën tonë, kur pothuajse në çdo xhami, madje edhe në ato të fshatrave apo vendbanimeve të vogla,  gjenden njerëz të arsimuar e me njohuri, falë zhvillimit të arsimit që Allahu i Lartësuar u ka dhënë njerëzve në këtë epokë.

Më duket se një ndër shkaqet më kryesore të dobësisë së hutbës në kohën tonë, dhe të mungesës së ndikimit të saj në zemrat e dëgjuesve, është mungesa e përgatitjes së mirë. Shumë hatibë mjaftohen me njohuri të përgjithshme për temën që zgjedhin, pa u thelluar në të, derisa arrin puna që kur dëgjon hutbën e tyre, nuk gjen në të një temë të vetme të qartë. Fjalimi shpërndahet në shumë drejtime, përfshin çështje të shumta në të njëjtën kohë, madje ndonjëherë largohet shumë nga tema dhe kthehet sërish tek ajo brenda së njëjtës hutbe. Nuk dihet si është shkruar një hutbe e tillë!

Dr. Ibrahim bin Muhamed Elhakil

Përktheu dhe përshtati
Thirrja.org Nisma për zhvillimin e imamëve – thirrësve