Egoizmi është një tipar i cënueshëm e që ka ekzistuar tek njerëzimi që nga fillimi i kohës. Ai është i lidhur me dashurinë për veten. Njerëzit e mirë e kontrollojnë atë e nuk e lejojnë të dominojë veprimet dhe sjelljen e tyre. Nga natyra, njeriu e do veten më shumë se çdo gjë tjetër, përveç atyre që Zoti i mëshiron dhe që janë në gjendje të përsosin veten përmes besimit dhe ta vendosin dashurinë për Zotin dhe të Dërguarin e Tij para vetes. Profeti, paqja dhe bekimet e Zotit qofshin mbi të, thotë : “Askush prej jush nuk beson vërtet derisa Zoti dhe i Dërguari i Tij të jenë më të dashur për të sesa çdo gjë tjetër, dhe derisa hudhja në zjarr tek ai të jetë më e preferuar se kthimi në mosbesim pasi Zot e ka shpëtuar prej tij. Dhe askush prej jush nuk beson vërtet derisa unë të jem më i dashur për të sesa fëmija, babai i tij dhe i gjithë njerëzimi.” ( Musnedul Imam Ahmed, nr.13151)
Ky artikull shpjegon marrëdhënien midis altruizmit dhe egoizmit e dashurisë për veten, kufijtë e secilit dhe ndikimin e tyre në edukimin dhe përsosjen e shpirtit.
Dashuria për veten në Islam
Besimi islam e rafinon dashurinë për veten, e nuk mohon atë. Ai që nuk e do veten, nuk i do të tjerët dhe nuk mund të jetojë në paqe me veten e as me të tjerët. Kjo ndodh sepse urrejtja ndaj vetes prodhon depresion e neveri për jetën dhe gjithçka në të. Mund ta çojë një person në rezultate të padëshirueshme, siç janë kryerja e krimeve, shkatërrimi i mjedisit, shpërdorimi i burimeve dhe akte të tjera të liga që ndikojnë negativisht te individi dhe shoqëria. Ai gjithashtu mund të angazhohet në akte vetëshkatërruese, siç janë abuzimi me drogën, konsumimi i alkoolit dhe varësia nga zakonet e dëmshme, siç janë sodomia, masturbimi, homoseksualiteti, përdhunimi i fëmijëve, vrasja serike dhe mëkate të tjera të mëdha. Shumica e vetëvrasjeve vijnë nga depresioni, urrejtja ndaj vetes, kriminaliteti dhe ndjesia e fajit. Të gjitha këto mëkate të tmerrshme janë të ndërlidhura, njëra ndjek tjetrën dhe e para çon te e dyta.
Ndikimi i dashurisë për veten në kryerjen e detyrave fetare
Prandaj, Islami nuk urdhëron urrejtjen ndaj vetes në asnjë tekst, përkundrazi, dashuria ndaj vetes njihet dhe merret në konsideratë në Etikën islame. Ne e gjejmë këtë në tekste të ndryshme, dhe le të marrim një shembull nga thënia e tij e mirënjohur, paqja dhe bekimet qofshin mbi të : “Askush prej jush nuk beson vërtet derisa të dojë për vëllanë e tij atë që do për vete” [ Sahihul Buharij, nr.13]. Ai nuk e urdhëroi muslimanin të mos e dojë veten, por përkundrazi e rafinoi këtë dashuri duke dashur për vëllanë e tij atë që do për vete. Islami është feja e prirjes natyrore dhe për këtë arsye nuk do t’i urdhëronte njerëzit të bënin diçka që bie ndesh me prirjen e tyre të lindur të dashurisë ndaj vetes, me të cilën janë krijuar. Sikur t’i kishte urdhëruar ta bënin këtë, do të kishte qenë e vështirë për ta të jetonin me karaktere të shëndosha, dhe të vendosnin kalifatin në tokë, e të ngrisnin ritualet e Islamit, të urdhëronin në të mirë e të ndalonin nga ajo që është e keqe dhe të përmbushnin detyrat e tjera fetare. Të gjithë e dinë se motivimi kryesor i një muslimani në kryerjen e këtyre veprimeve është të kërkojë kënaqësinë e Allahut dhe të shpëtojë nga Zjarri. Nëse një person nuk do ta donte veten, ai nuk do të përpiqej ta shpëtonte veten dhe nuk do t’i kushtonte kohën, shëndetin dhe paratë e tij për ta shpëtuar veten nga ndëshkimi i Allahut.
Në të vërtetë, profetët, paqja qoftë mbi ta, i luteshin Zotit për shpëtimin e tyre dhe për gjëra të tjera. Zoti i Plotfuqishëm tha: “”Zoti im, më falë mua dhe prindërit e mi, dhe ata që hynë në shtëpinë time, duke qenë besimtarë, edhe besimtarët e besimtaret, ndërsa jobesimtarëve mos u shto tjetër, vetëm dëshpërim” [Nuh: 28] Nuhu, paqja qoftë mbi të, lutej për falje së pari për veten e tij dhe pastaj për prindërit e tij. Është zakon i çdo muslimani të lutet për të mirën e tij. Në fakt, lutja e tij për veten e tij ka përparësi mbi lutjen e tij për të tjerët. Është transmetuar nga Ubej ibn Ka’b , Zoti qoftë i kënaqur me të, i cili tha: “Sa herë që i Dërguari i Zotit, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, përmendte dikë dhe lutej për të, ai së pari fillonte me veten e tij.” [ Sahihu Ttirmidhij, nr. 3385]
Kufijtë e dashurisë për veten në ligjin islamik
Ndërsa Islami e pranon egoizmin si realitet, ai nuk e lejon atë të marrë kontrollin dhe të shkelë të drejtat e të tjerëve. Përkundrazi, ai e ka rafinuar këtë natyrë njerëzore dhe ka vendosur kufij që nuk duhen shkelur, në mënyrë që njerëzit të mos i bëjnë padrejtësi njëri-tjetrit. Ne e shohim këtë në normat e ndryshme islame. Një shembull i kësaj është ndalimi i vjedhjes. Vjedhja rezulton nga egoizmi dhe dashuria e tepruar e hajdutit për veten, e cila e mbingarkon vizionin e tij për të vërtetën dhe e bën atë të shkelë dhe të vjedhë pronën e të tjerëve. Ai mendon vetëm për veten e tij, duke injoruar nevojën e pronarit për paratë e tij dhe duke harruar dënimin e rreptë që Islami ka vendosur për vjedhjen. Allahu i Plotfuqishëm thotë: “Vjedhësit dhe vjedhëses ua pritni duart, si ndëshkim për atë që kanë bërë dhe si dënim nga ana e Allahut. Allahu është i Plotfuqishëm dhe i Urtë.” [El-Ma’ide: 38]
Këtë e shohim edhe në ndalimin e zinasë-amoralitetit, sepse është një shkelje kundër nderit të vet dhe nderit të të tjerëve. Përmban mjaftueshëm padrejtësi ndaj vetes dhe të tjerëve sa ta bëjë atë të ndaluar dhe një mëkat të madh. Kurorëshkelësit nuk i bëjnë padrejtësi vetëm vetes, por edhe familjeve të tyre, të cilat do të vuajnë pasojat e kurorëshkeljes në formën e humbjes së reputacionit, nderit dhe ndoshta edhe të jetës së tyre. Po kështu, nëse ndodh shtatzënia, fëmija që lind është ai që do të vuajë më shumë nga veprimet e prindërve të tij egoistë, të cilët nuk menduan për të ose për fatin e tij të errët. Ai duhet të përballet me shoqërinë duke mbajtur këtë krim në të cilin nuk ka pasur dorë, dhe vuan nga mizoria e njerëzve ndaj tij, përbuzja e tyre për të dhe thirrja e tyre si kopil ose “fëmijë i braktisur”, megjithëse ai nuk ka pushtet e as forcë, dhe nuk ka kryer asnjë krim e as mëkat.
Të njëjtën e shohim edhe në ndalimin e vrasjes së fetuseve. Është egoizëm ekstrem që një nënë të vrasë fetusin e saj pa justifikim të drejtë. Ai që është në barkun e saj është një shpirt si ajo, i vendosur nga Zoti s.v.t.në të. Është një amanet dhe një dhuratë nga Zoti që duhet të ruhet. Pastaj ajo e aborton atë, duke vrarë një shpirt që do të ishte rritur si një person me krijim, karakteristika dhe veprime të plota, i mbajtur përgjegjës siç është vet ajo, me të njëjtat të drejta dhe detyra. Çfarë të drejte, pra ka kjo grua ta vrasë atë?! Kjo, sigurisht, nuk përfshin ata që kanë një justifikim legjitim për një abort, siç është dikush, mjeku i të cilit kishte frikë për jetën e saj, e të ngjashme.
Po kështu, është e ndaluar për një burrë t’i propozojë martesë një gruaje që është tashmë e fejuar me dikënd tjetër. Ky është një akt egoizmi ekstrem dhe shpërfilljeje për të drejtat e të tjerëve. Profeti, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, e ndaloi këtë në hadith: “Një burrë nuk duhet t’i propozojë fejesë një gruaje që është tashmë e fejuar nga vëllai i tij besimtar, derisa ky i fundit të martohet ose ta lërë atë .” [Sahihul Buharij, nr.5144]
Është gjithashtu e ndaluar të përvetësohet toka në padrejtësi ndaj të tjerëve e duke i privuar ata nga të drejtat e tyre. Profeti, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, tha : “Kushdo që përvetëson një copë tokë padrejtësisht, Allahu s.v.t. në Ditën e Ringjalljes do t’ia bëjë atë të varet në qafën e tij nga shtatë palë toka .” [Sahih Muslim, nr. 1610]
Monopilzimi është gjithashtu i ndaluar. Profeti, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, thotë : “Vetëm mëkatari monopolizon.” [Sahih Muslim, nr. 1605] Monopolizuesi është egoist dhe sheh vetëm veten, interesat e tij dhe fitimin që nxjerr nga monopoli i tij, pa marrë parasysh vuajtjet e njerëzve për shkak të çmimeve të larta të shkaktuara prej tij, urinë, sëmundjen dhe nevojën e tyre. Egoizmi dhe dashuria për veten e tij e mposhtin atë derisa e çojnë drejt kryerjes së mëkatit. Kjo është ajo që është e ndaluar.
Këta janë vetëm disa shembuj, e ka shumë norma të tjera islame që mbrojnë të drejtat e njerëzve dhe parandalojnë egoizmin e padrejtësinë. Nga kjo, shohim se Islami nuk na urdhëroi të mos e duam veten, por përkundrazi vendosi ligje për të kufizuar kontrollin tonë dhe për të na mbrojtur nga shkelja e të drejtave të të tjerëve. Prandaj, një person duhet ta ushtroi vetëkontrollin ndaj vetes së tij dhe ta parandalojë atë të shkojë shumë larg e të mbyllë një sy para dëmtimit të të tjerëve për hir të interesit të tij personal. Ai duhet ta vërë veten në gatishmëri dhe ta mbajë para syve këtë mendim derisa të mësohet me të dhe të bëhet një karakteristikë e përhershme. Kjo do ta pastrojë shpirtin e tij dhe do ta bëjë atë të mësohet me bujarinë, moralin e lartë dhe sjelljen e duhur me njerëzit, duke fshehur egoizmin dhe duke e mbajtur atë të përmbajtur. Nëse ai arrin nivelin e altruizmit , atëherë kjo është një karakteristikë e atyre që do të kenë sukses në Jetën e Përtejme. Është një stacion i lartë besimi, ku një person çlirohet nga lakmia e tij dhe preferon të tjerët mbi veten për hir të kënaqësisë së Allahut dhe kërkimit të shpërblimit të Tij. Allahu i Plotfuqishëm thotë: ” Kushdo që ruhet nga lakmia e vetvetes, me siguri që do të jetë fitues.” [El-Hashr: 9]
Realiteti i altruizmit në Islam
Personi vetëmohues e ka dashurinë për Allahun dhe të Dërguarin e Tij të rrënjosur fort në zemrën e tij. Ai i jep përparësi jetës së përtejme mbi jetën e kësaj bote dhe i mbështetet Allahut kur jep lëmoshë, duke besuar në Të dhe me bindjen se Ai do t’ia kompenzoi dhe do ta shpërblejë për lëmoshën e tij. Ai vlerëson se ajo që ka dhënë si lëmoshë është më e mirë për të , duke e ditur shpërblimin që do të korrë në jetën e përtejme. Shpirti i tij, prandaj, është i kënaqur me dhënien e saj dhe është i durueshëm ndaj saj.
Kjo vlen për ata që kanë me qëllim të pastërt t’i japin përparësi Allahut duke kërkuar shpërblimin e Tij s.v.t.. Sa i përket dhënies së përparësisë për ndonjë qëllim tjetër, siç është dashuria, përfitimi i ndonjë interesi të kësaj bote, pasion i fshehtë ose diç tjetër, atëherë kjo nuk i përket kësaj kategorie dhe as që i fisnikrohet shpirti e as nuk i lartësohet prej saj. Një nga kushtet e një vepre të mirë është që ajo të bëhet vetëm për Allahun. Nëse nuk bëhet vetëm për Të, atëherë nuk është vepër e mirë, edhe nëse duket ashtu në sytë e njerëzve. Allahu i Plotfuqishëm thotë: “ Thuaj: “Në të vërtetë, namazi im, kurbani im, jeta ime dhe vdekja ime, i përkasin vetëm Allahut, Zotit të botëve.’” [El-En’am: 162] Ka shumë njerëz që shkattërohen në këtë drejtim.
Prandaj, një person duhet ta rishikojë dhe ta ripërtërijë qëllimin e tij herë pas here dhe të kujtojë shpërblimin e Botës së Përtejme, Parajsën, Zjarrin e Xhehenemit dhe Gjykimin; në mënyrë që të mos lejojë që satisfaksioni i lavdërimeve të njerëzve t’i pushtojë zemrën dhe t’i prishë bamirësinë e altruizmin. Njeriu është harraq nga natyra dhe rrëmbehet nga aspektet sipërfaqësore të jetës e nga ajo që e rrethon, gjë që e bën të harrojë qëllimin e tij. Dhe asgjë nuk mund ta mbajë atë të fortë në të vërtetën përveç përkujtimit të shpeshtë të Allahut, vdekjes dhe Botës së Përtejme, forcimit të besimit, mbajtjes së shoqërisë së mirë, leximit të Kuranit, mësimit të njohurive dhe haditheve rreth Botës së Përtejme dhe veprave të tjera të mira.
Altruizmi në jetën e Sahabëve
Sahabët, Zoti qoftë i kënaqur me ta, u jepnin të tjerëve përparësi mbi veten e tyre. Zoti e lavdëroi altruizmin e ensarëve ndaj muhaxhirëve mekas pavarësisht nevojës dhe burimeve të tyre të kufizuara. Zoti i Plotfuqishëm tha: “Ndërsa ata që banojnë në Medinë dhe që e kanë pranuar besimin qysh më parë, i duan mërgimtarët që vijnë në Medinë dhe në zemrat e tyre nuk ndiejnë kurrfarë rëndimi, për atë, që u është dhënë atyre, por duan t’u bëjnë më mirë mërgimtarëve sesa vetes, edhe pse vetë janë nevojtarë. Kushdo që ruhet nga lakmia e vetvetes, me siguri që do të jetë fitues..” [El-Hashr: 9]
Allahu s.v.t. kështu i përshkroi njerëzit e mirë: “Ata i ushqejnë të varfrit, jetimët dhe të zënët robër edhe pse vetë janë nevojtarë.” [El-Insan: 8] Kjo karakteristikë e tyre i bëri ata të jepnin ushqim për bamirësi pavarësisht nevojës së tyre për të. Kjo është në të kundërtën me atë që jep në bamirësi më të keqen dhe më të ulëtën nga ajo që ka, si fv.dikush që jep në bamirësi ushqim të prishur ose rroba të grisura. Ky është një akt i turpshëm që mund të tregojë koprraci, mungesë vullneti të mirë ndaj bamirësisë madje dhe mungesë besimi në premtimin e Zotit për kompensimnë këtë botë dhe shpërblim në botën tjetër. Për këtë arsye, Zoti nuk e pranoi veprimin e Kabilit, pasi ai zgjodhi më të keqen nga ajo që kishte për t’ia ofruar si kurban Zotit. Ai gaboi edhe në gjykim edhe në veprimin e tij.
Ekuilibri midis egoizmit për veten dhe altruizmit
Ne njerëzit, nëse dikush na jep një dhuratë të lirë na lëndon e ndihemi të ofenduar dhe do të donim të mos e kishte bërë fare. Çka ta merrë mendja kur ia bën këtë Mbretit të Mbretërve, i cili të ka dhënë gjithçka që ke? Prandaj, një muslimani i rekomandohet të japë lëmoshë të arsyeshme me dëshirë dhe me besim në shpërblimin dhe kompensimin e Allahut. Allahu i Plotfuqishëm thotë: “Thuaj: “Me të vërtetë, Zoti im i jep begati të bollshme kujt të dojë nga robërit e Tij dhe ia pakëson kujt të dojë. Ai ua zëvendëson atë që e ndani ju; Ai është Dhuruesi më i mirë.'” [Sebe’: 39] Profeti, paqja dhe bekimet qofshin mbi të, na udhëzoi drejt formës më të mirë të lëmoshës kur tha: “Të japësh lëmoshë ndërsa je i shëndetshëm dhe kursyes, duke pasur frikë nga varfëria dhe duke shpresuar për pasuri.” [Sahih Muslim, nr. 1610]
Kjo është gjendja në të cilën një person është midis dëshpërimit dhe shpresës, dhe ai përpiqet të fitojë jetesën, megjithëse nuk është e lehtë për të dhe nuk ka shumë para. Nëse ai jep lëmoshë gjatë kësaj kohe, ai e ka mposhtur djallin dhe koprracinë e tij. Lëmosha e tij është më e mirë sesa kur ai jep lëmoshë përderisa është i pasur, ka shumë dhe dhënia e asaj lëmoshe nuk ia lë shenjë. Po ashtu, është më mirë nëse ai jep lëmoshë duke qenë i shëndoshë sesa kur është i sëmurë në shtratin e vdekjes, i dëshpëruar nga jeta e lidhja e tij me të është zvogëluar për shkak të gjendjes në të cilën po kalon.
Duke dhënë lëmoshë në këtë gjendje, ku ai u jep të tjerëve, edhe pse është në nevojë dhe i frikësohet varfërisë, por dëshira e tij për të kënaqur Allahun e shtyn atë t’ua japë të tjerëve atë për të cilën vet ka nevojë dhe e dëshiron. Ky është altruizmi i lavdëruar dhe mbrojtja nga koprracia e shpirtit, e cila çon në sukses dhe shpëtim në botën tjetër. Allahu i Plotfuqishëm thotë: “Nuk keni për ta arritur përkushtimin e vërtetë, derisa të ndani (lëmoshë) nga ajo (pasuri) që e doni. Çfarëdo që të ndani, Allahu e di mirë atë.” [Al Imran: 92]
I lutemi Allahut të Plotfuqishëm të na ngrisë gradat, të na mbrojë nga koprracia e shpirtrave tanë dhe të na bëjë nga ata që posedojnë shpirta altruistë!
Manal Muhamed Abu Al-Adhim
Doktoraturë në shkencat e Kuranit Fisnik, dhe Profesor Asistent në Universitetin Islamik të Minesotës.
Përktheu dhe përshtati
Thirrja.org – Nisma për zhvillimin e imamëve – thirrësve
